Το μαυροκέντημα (blackwork)

Τι είναι το μαυροκέντημα (blackwork embroidery)

Το μαυροκέντημα (blackwork), ονομάζεται και ισπανικό μαυροκέντημα (spanish blackwork) αποτελεί έναν τύπο κεντήματος, όπου χρησιμοποιείται μαύρη κλωστή πάνω σε λευκό ύφασμα. 
blackwork,
Σκακιέρα.  Πηγή εικόναςBlackwork 

Υλικά:

Το μαυροκέντημα χρησιμοποιεί μαύρη, μεταξωτή κλωστή πάνω σε λευκό λινό ή σε λευκό βαμβακερό ύφασμα. Οι σύγχρονοι δημιουργοί ωστόσο, χρησιμοποιούν και άλλους τύπους κλωστών, όπως βαμβακερές, μεταλλικές αλλά και χρωματιστές κλωστές. 


Η τεχνική:

Παραδοσιακά, το μαυροκέντημα κεντιέται ελεύθερα πάνω σε βαμβακερό, μη-μετρητό ύφασμα. Ωστόσο, πολλοί σύγχρονοι δημιουργοί χρησιμοποιούν ύφασμα για μετρητό κέντημα. Τρείς είναι οι βασικοί τύποι μαυροκεντήματος. 
  • Τα γραμμικό μαυροκέντημα: Ο τύπος αυτός έχει έντονα γεωμετρικό χαρακτήρα και είναι επηρεασμένος από την Ισλαμική τέχνη. Ωστόσο, διατυπώνεται και η άποψη ότι η αρχική πηγή έμπνευσης είναι τα Αιγυπτιακά κεντήματα. Ο τρόπος κεντήματος αυτού του τύπου μοιάζει με το μετρητό κέντημα. 
  • Τα ύστερα μαυροκεντήματα ξεφεύγουν από το γεωμετρικό χαρακτήρα καθώς περιλαμβάνουν λουλούδια, φρούτα και άλλα μοτίβα που συνδέονται μεταξύ τους με καμπυλόγραμμα κλαδιά. Ο τρόπος κεντήματος είναι ελεύθερος. Τα περιγράμματα των σχημάτων κεντιούνται με τη βελονιά διπλό τρύπωμα (ονομάζεται και βελονιά Has Holbein), ή με τη ριζοβελονιά. Τα διάφορα μοτίβα δεν μένουν άδεια στο εσωτερικό τους αλλά γεμίζουν με γεωμετρικά σχήματα. Για να αποδοθεί η σκίαση και το βάθος μπορεί να χρησιμοποιηθούν κλωστές με διαφορετικό πάχος. Για παράδειγμα, τα περιγράμματα μπορεί να κεντηθούν με μουλινέ τεσσάρων κλωστών, ενώ το γέμισμα με μουλινέ 2 κλωστών. Μερικές φορές, το γέμισμα γίνεται με μικρές τυχαίες βελονιές. Η τελευταία τεχνοτροπία μιμείται τη χαρακτική πάνω σε ξύλο.
  • Ο τρίτος τύπος μαυροκεντήματος αντλεί την έμπνευσή του από την τεχνοτροπία που ονομάζεται strapwork. Τέτοια κεντήματα, κεντημένα με ριζοβελονιά ή αλυσιδοβελονιά, συναντώνται στα πορτραίτα του Ερρίκου Henry's VIII της Αγγλίας.   
ερρίκος VIII, πορτρέρο, προσωπογραφία, Hans Holbein, Χανς Χολμπαιν,
Hans Holbein, Προσωπογραφία του Ερρίκου VIII, Τα ρούχα του βασιλιά είναι κεντημένα με τον τρίτο τύπο κεντήματος. c. 1536. Λάδι και τέμπερα σε δρυ. Thyssen-Bornemisza Museum, Μαδρίτη. Πηγή εικόνας: Hans Holbein. 

Η ιστορία του μαυροκεντήματος

Όπως ισχύει για τις περισσότερες τεχνοτροπίες κεντήματος, έτσι και για το μαυροκέντημα είναι δύσκολο να εντοπιστεί η προέλευσή του. Άλλωστε, παρόμοιοι τύποι κεντήματος έχουν αναπτυχθεί σε πολλούς πολιτισμούς, χώρες και ιστορικές περιόδους, ενώ πολλοί ερευνητές βεβαιώνουν ότι ο τρόπος κεντήματος με σκουρόχρωμη κλωστή πάνω σε ανοιχτόχρωμη επιφάνεια αποτελεί έναν από τους αρχαιότερους τύπους κεντήματος. Για παράδειγμα, στην ανατολική Ευρώπη το μαυροκέντημα χρησιμοποιείται στη διακόσμηση της παραδοσιακής στολής των ανθρώπων. Κατά συνέπεια, είναι αδύνατον να αποδοθεί η πατρότητα του μαυροκεντήματος σε μια συγκεκριμένη χώρα ή σε έναν μόνο πολιτισμό. 

Ωστόσο, σύμφωνα με το βιβλίο "Needlework through history: An encyclopedia" το μαυροκέντημα έχει τις ρίζες του στη Βόρεια Αφρική, και διαδόθηκε στην Ισπανία από τους Μαυριτανούς. Στη συνέχεια, διαδόθηκε στην Αγγλία, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ερρίκου του VIII (1509-1547) και της συζύγου του Αικατερίνης της Αραγονίας και εξελίχθηκε περαιτέρω υπό τη βασιλεία της Ελισάβετ I.
κέντημα, μάυρο κέντημα, κέντημα σε ρούχο
Μετρητό μαυροκέντημα, 1530s (αριστερά), and ελεύθερο μαυροκέντημα, 1590s (δεξιά). Πηγή εικόνας: Blackwork

Ιστορική φάση A': Η άφιξη του μαυροκεντήματος από την Ισπανία στην Αγγλία 
Πολλοί ερευνητές αποδίδουν την άφιξη του μαυροκεντήματος στην Αγγλία στην Αικατερίνη της Αραγονίας. Ωστόσο, αυτό δεν είναι απόλυτα ακριβές καθώς η Αικατερίνη, ούτε εφηύρε ούτε εισήγαγε το μαυροκέντημα στην Αγγλία. Απλά βοήθησε στη ευρεία διάδοσή του. Άλλωστε, το μαυροκέντημα προϋπήρχε στην Αγγλία από την εποχή του Μεσαίωνα, αρχικά για να εξυπηρετεί θρησκευτικές ανάγκες, και από τον 16ο αιώνα και μετά, περισσότερο κοσμικές ανάγκες (ένδυση και διακόσμηση).

Η Αικατερίνη, ήταν η κόρη του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας της Ισπανίας. Σε ηλικία 16 ετών στάλθηκε στην Αγγλία με σκοπό να παντρευτεί το πρίγκηπα Αρθούρο, το μεγαλύτερο γιο του βασιλιά Ερρίκου VII. Δυστυχώς, ο πρίγκηπας Αρθούρος πέθανε, σε σύντομο χρονικό διάστημα μετά το γάμο του και η Αικατερίνη παντρεύτηκε το μικρότερο αδερφό του Αρθούρου, τον Ερρίκο VIII. Ο Ερρίκος VIII έγινε βασιλιάς της Αγγλίας και η Αικατερίνη βασίλισσα. 

Λέγεται, ότι όταν η Αικατερίνη ήρθε στην Αγγλία από την Ισπανία, έφερε μαζί της πολλά ρούχα που ήταν διακοσμημένα με μαυροκέντηματα. Αφότου έγινε βασίλισσα, οι αριστοκράτες της αυλής πιθανών να ήθελαν να μιμηθούν τη μόδα τη βασίλισσας, αντιγράφοντας τα κεντήματα των φορεμάτων της. Έτσι το μαυροκέντημα άρχισε να γίνεται ιδιαίτερα δημοφιλές. Η Αικατερίνη, ήταν ικανότατη κεντήτρια, και είχε κεντήσει η ίδια πολλά από τα ρούχα του Ερρίκου του VIII. Λόγω της Ισπανικής καταγωγής της είχε έρθει σε επαφή με την κουλτούρα των Μαυριτανών. Άλλωστε το 711μ.Χ οι Άραβες μετακινήθηκαν από την Β. Αφρική προς της Ισπανία, φέρνοντας μαζί τους την προτίμησή τους για τα γεωμετρικά, επαναλαμβανόμενα μοτίβα. 

Κατά την περίοδο της Αικατερίνης το μαυροκέντημα χρησιμοποιούνταν κυρίως για να διακοσμήσει κολάρα, γιακάδες και μανσέτες ρούχων. Συνεπώς, το κέντημα έπρεπε να είναι ίδιο και από τις δύο πλευρές του ρούχου καθώς τα τμήματα αυτά ήταν ορατά και από τις δύο πλευρές. Τα σχήματα ήταν κυρίως καμπυλόμορφα αραβουργήματα με εμφανείς Μαυριτανικές επιρροές, ενώ το τελικό αποτέλεσμα έμοιαζε με δαντέλα.

Αρκετά χρόνια μετά το γάμο του, ο Ερρίκος VIII ζήτησε διαζύγιο από την Αικατερίνη, αλλά ούτε εκείνη ούτε ο Πάπας της καθολικής εκκλησίας δέχτηκαν να του το δώσουν. Έτσι, ο Ερρίκος VIII προκάλεσε σχίσμα με την καθολική εκκλησία, δημιουργώντας την εκκλησία της Αγγλίας. Τα μοναστήρια διαλύθηκαν και το θρησκευτικό κέντημα άρχισε να παρακμάζει. Έτσι, οι εφαρμογές στη μόδα και στη διακόσμηση άρχισαν να γίνονται ολοένα και πιο δημοφιλείς. Σταδιακά, οι εφαρμογές του κεντήματος επεκτάθηκαν, στα καλύμματα του κρεβατιού, στις κουρτίνες, στις πετσέτες, στα μαξιλάρια, στις επενδύσεις επίπλων, στις ταπισερί κλπ. Άλλωστε, τον 16ο αιώνα η κρεβατοκάμαρα σε ένα τυπικό αγγλικό σπίτι δεν ήταν ένας ιδιωτικός χώρος, αλλά αποτελούσε μέρος του καθιστικού.

Ιστορική φάση Β': Η ανάπτυξη και εξέλιξη του μαυροκεντήματος
Κατά την πρώτη φάση, όπου εισήχθη το μαυροκέντημα στην Αγγλία, τα σχέδια των κεντημάτων ήταν κυρίως γεωμετρικά μοτίβα και σχέδια. Κατά την περίοδο της βασιλείας της Ελισάβετ Ι (κόρης του Ερρίκου VIII), άρχισαν να εισάγονται παραδοσιακά αγγλικά θέματα, όπως φρούτα, κομψά άνθη, και φυτικά κοσμήματα. Μερικά δημοφιλή μοτίβα ήταν τα κρίνα, τα σταφύλια, οι φράουλες, τα ρόδια, τα γαρύφαλλα, τα βελανίδια, τα ζώα, τα φυτά, τα ψάρια, οι πεταλούδες και τα έντομα. Τα σχέδια αντλούσαν πολλές φορές την έμπνευσή τους από τις περίτεχνες μεταλλικές κατασκευές αλλά και από τα τυπωμένα βιβλία. Τα μοτίβα αντιγράφονταν κατευθείαν από τα χαρακτικά των ξυλογραφιών. Σημειώνεται, ότι η Ελισάβετ παρέμεινε στη βασιλεία της Αγγλίας και της Ιρλανδίας από το 1558 ως το θάνατό της (1603) και ήταν και η ίδια ικανότατη κεντήτρια. 

Εκτός από τον εμπλουτισμό της θεματολογίας, και μια άλλη αλλαγή έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της βασιλείας της Ελισάβετ Ι. Οι κεντήστρες άρχισαν να γεμίζουν τα μοτίβα με γεωμετρικά σχέδια. Κατά την περίοδο της Αικατερίνης τα σχέδια των κεντημάτων αποτελούνταν από περιγράμματα που κεντιόνταν με τη βελονιά διπλό τρύπωμα ή με τη ριζοβελονιά. Κατά την περίοδο της Ελισάβετ Ι κάθε σχήμα είχε περίγραμμα ενώ το εσωτερικό του γέμιζε με γεωμετρικά μοτίβα (patterns). Διαφορετικής πυκνότητας μοτίβα δημιουργούσαν τις φωτεινές και τις σκούρες σκιάσεις. Αναπόφευκτα, αυτός ο τύπος κεντήματος δεν ήταν αντιστρεπτός, δηλαδή είχε μόνο μια καλή πλευρά. Άλλωστε, το μαυροκέντημα δεν περιοριζόταν πια μόνο στα κολάρα και στα μανίκια αλλά μπορούσε πλέον να καλύψει ολόκληρο το φόρεμα της εποχής των Τιδόρ. Τα κεντήματα επίσης άρχισαν να διακοσμούνται με χρυσοκλωστές αλλά και με πούλιες. 

Η Ελισάβετ Ι φοράει ένδυμα με ελεύθερο μαυροκέντημα. c.1590.  Πηγή εικόνας: Blackwork
Το μαυροκέντημα έπεσε από τη μόδα κατά την περίοδο των Στιούαρτ, καθώς άλλες τεχνικές κεντήματος άρχισαν να γίνονται δημοφιλής. Το 17ο αιώνα το μαυροκέντημα άρχισε να αναβιώνει με αποκορύφωμα τον 19ο και το 20ο αιώνα.  

Αναζητώντας τα ίχνη του μαυροκεντήματος μέσα από τη ζωγραφική

Δυστυχώς, πολύ λίγα δείγματα μαύροκεντημένων υφασμάτων έχουν διασωθεί στις μέρες μας, καθώς το οξείδιο του σιδήρου που χρησιμοποιούνταν για τη βαφή των μεταξωτών κλωστών είχε διαβρωτική δράση στις ίνες των ρούχων. Ευτυχώς, οι αριστοκράτες του 16ου και του 17ου αιώνα παράγγελναν συχνά την κατασκευή των πορτρέτων τους. Μάλιστα, ήθελαν να αποτυπώνονται στον πίνακα φορώντας τα καλά τους ρούχα, που τις περισσότερες φορές ήταν ολοκέντητα. Ως εκ τούτου, ένα μεγάλο μέρος των πληροφοριών που διαθέτουμε σήμερα για το μαυροκέντημα προέρχεται από αυτά τα πορτρέτα. Γνωστοί ζωγράφοι, που αποτύπωσαν με εξαιρετική λεπτομέρεια τα σχέδια των μαυροκεντημάτων ήταν ο Hans Holbein ο νεότερος και ο Nicholas Hilliard. 
Nicholas Hilliard. Ελισάβετ I, το πορτρέτο με τον πελεκάνο, c. 1572. Πηγή εικόνας: Nicholas Hilliard 

Παράγοντες που βοήθησαν στη διάδοση του μαυροκεντήματος

  • Η διαθεσιμότητα του μεταξιού: Στην Αγγλία, κατά την περίοδο της βασιλεία της Ελισάβετ I, υπήρχε οικονομική ευμάρεια και το μετάξι έγινε διαθέσιμο στο ευρύ κοινό. Πράγματι, κατά την Ελισαβετιανή περίοδο και την περίοδο των Τιδόρ πολλοί άνθρωποι, τόσο άντρες όσο και γυναίκες, φορούσαν ρούχα κεντημένα με μαύρη μεταξωτή κλωστή.  
  • Το νομικό καθεστώς που αφορούσε τον τρόπο ένδυσης: Κατά τη βασιλεία του Ερρίκου του VIII, θεσπίστηκαν νόμοι που αφορούσαν το τρόπο που πρέπει να ντύνεται κάθε κοινωνική τάξη. Για την ακρίβεια, θεσπίστηκαν νόμοι που απαγόρευαν στις κατώτερες τάξεις να φορούν ακριβά και πολυτελή ρούχα με υπερβολική διακόσμηση. Έτσι, το κέντημα με μαύρη κλωστή αποτέλεσε ένα οικονομικό υποκατάστατο της πανάκριβης και απαγορευμένης δαντέλας. 
  • Η διάδοση των εκτυπωμένων βιβλίων: Κατά την Ελισαβετιανή περίοδο τα βιβλία που περιείχαν μοτίβα και σχέδια άρχισαν να γίνονται διαθέσιμα στο ευρύ κοινό, προσφέροντας στους δημιουργούς ανεξάντλητες πηγές έμπνευσης. Φυτικά κοσμήματα, ζώα και αλληγορικές ιστορίες που εμφανίζονταν συχνά στα βιβλία μπορούσαν πλέον να αναπαραχθούν στα κεντήματα. Μάλιστα, τα χαρακτικά, καθώς ήταν ασπρόμαυρα, μπορούσαν να μεταφερθούν πολύ εύκολα στα μαυροκεντήματα. Αναπόφευκτα, το κέντημα άρχισε να μιμείται τις ξυλογραφίες αυτών των βιβλίων. Αναπτύχθηκε ακόμη και μια τεχνική που μιμούνταν το μελάνι των εικονογραφήσεων των βιβλίων. Η τεχνική Speckling, γέμισε τα σχέδια με τυχαίες βελονιές, προσπαθώντας να αποδώσει τις σκιές των χαρακτικών. Στις σκιασμένες περιοχές γίνονταν πυκνότερες βελονιές ενώ στις φωτεινές πιο αραιές. 
Δοξασίες που αφορούν στο μαυροκέντημα 
Πίνακες ζωγραφικής τσιγγάνων που λένε το μέλλον του 16ου αιώνα, περιλαμβάνουν μαυροκεντήματα γύρω από το λαιμό και τα μανίκια των ρούχων. Αυτό μπορεί να σχετίζεται με μια γνωστή δοξασία, κατά την οποία τα κεντήματα στις άκρες των ρούχων προστατεύουν τον άνθρωπο που τα φορά από τα κακά πνεύματα,.


Βιβλιογραφικές αναφορές.



Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου