Μεθοδολογίες έρευνας των τεχνουργημάτων από ύφασμα υπό το πρίσμα του υλικού πολιτισμού

Τι ονομάζουμε υλικό πολιτισμό: Οι σπουδές στον υλικό πολιτισμό, αποτελούν ένα σχετικά νέο πεδίο στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Οι μελετητές που επιχειρούν να ερευνήσουν ένα κοινωνικό φαινόμενο ή μια κοινωνία ανθρώπων, υπό το πρίσμα του υλικού πολιτισμού ξεκινούν από την σχολαστική και αναλυτική παρατήρηση των αντικειμένων που παρήχθησαν και χρησιμοποιήθηκαν στα πλαίσια του συγκεκριμένου φαινομένου και της συγκεκριμένης κοινωνίας. Άλλωστε τα αντικείμενα τα οποία μπορούν να συμπεριληφθούν στη μελέτη και να δώσουν σημαντικές πληροφορίες είναι περισσότερα από αυτά που φαίνονται με μια πρώτη ματιά, καθώς εκτός από τα υλικά τεχνουργήματα του ανθρώπου μπορούν να μελετηθούν και άλλα αντικείμενα, όπως τα αντικείμενα που προέρχονται από τη φύση ή ακόμη και τα τα διατηρημένα νεκρά σώματα.  



Ο άνθρωπος και η ύλη 
Οι άνθρωποι, από τα παλαιολιθικά χρόνια μέχρι και σήμερα, περιβάλλονται από υλικά αντικείμενα. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ολόκληρες ιστορικές περίοδοι έχουν οριοθετηθεί με βάση την ύλη την οποία μορφοποιεί ο άνθρωπος, όπως η εποχή του λίθου, του χαλκού και του σιδήρου. Ακόμη και ο όρος "εποχή των ηλεκτρονικών υπολογιστών", που χρησιμοποιείται από πολλούς ερευνητές για να οριοθετήσει τη σημερινή εποχή, έχει άμεση αναφορά στα συγκεκριμένα τεχνουργήματα, δηλαδή στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Ωστόσο, μέχρι πρόσφατα η ακαδημαϊκή κοινότητα, όταν ήθελε να μελετήσει μια κοινωνία, ένα ιστορικό γεγονός ή ένα πρόσωπο, προτιμούσε να εστιάσει το ενδιαφέρον της στα γραπτά κείμενα και στις πληροφορίες που αυτά μπορούν να προσφέρουν παρά στα υλικά αντικείμενα που πλαισιώνουν και πλαισιώνονται από μια κοινωνία ανθρώπων. Βέβαια, στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχουν γραπτές πηγές, όπως για παράδειγμα στις κοινωνίες που δεν ανέπτυξαν το γραπτό λόγο, τα υλικά απομεινάρια αποτελούν τα μοναδικά στοιχεία από όπου μπορούν να αντληθούν πληροφορίες. Περαιτέρω, ακόμη και στη μελέτη κοινωνιών που άφησαν επαρκή γραπτά στοιχεία, η μελέτη των υλικών αγαθών εμπλουτίζει τις γνώσεις των ερευνητών και βοηθά στο σχηματισμό μιας πιο ολοκληρωμένης εικόνας του υπό εξέταση φαινομένου. 

Η έρευνα λοιπόν των ενδυμάτων και των υφασμάτων των ανθρώπινων κοινωνιών αναμφίβολα μπορεί να αποκαλύψει μια πλειάδα στοιχείων για την κοινωνία, όπως την οργάνωση, την οικονομία, τον τρόπο ζωής, τα έθιμα, τα θρησκευτικά πιστεύω αλλά και στοιχεία για τον ίδιο τον άνθρωπο όπως τον τρόπο σκέψης, τα συναισθήματά, την ταυτότητά, τον τρόπο που αλληλεπιδρά και προσπαθεί να γίνει μέλος μιας κοινότητας. 

Αντικείμενα από ύφασμα
Τα αντικείμενα από ύφασμα, όπως και όλα τα υλικά τεχνουργήματα του ανθρώπου, κατασκευάζονται κυρίως για χρηστικούς λόγους (π.χ προστασία από το κρύο), για διακοσμητικούς/ αισθητικούς λόγους (π.χ κεντήματα, ενδύματα υψηλής ραπτικής) και για λατρευτικούς λόγους (π.χ άμφια, λατρευτικά υφάσματα). Εννοείται, ότι τις περισσότερες φορές οι παραπάνω λόγοι αλληλοεπικαλύπτονται. Για παράδειγμα, αρχαιολογικά ευρήματα από την παλαιολιθική εποχή, αποκάλυψαν ότι ο άνθρωπος κατασκεύαζε ενδύματα για λόγους προστασίας αλλά και επιχειρούσε να τα διακοσμήσει με βότσαλα, κοχύλια, οστά και χρώματα. 

Όταν επιχειρούμε να αντλήσουμε πληροφορίες από ένα υλικό αγαθό, για παράδειγμα από ένα ένδυμα, θα πρέπει να έχουμε κατά νου ότι αυτό είχε εντελώς διαφορετική σημασία τη χρονική περίοδο στην οποία κατασκευάστηκε. Ακόμη και για ανθρώπους που είναι μέλη της ίδια κοινωνίας, τα αντικείμενα μπορεί να έχουν διαφορετική σημασία και νόημα. Για παράδειγμα ένας χριστιανός αντιμετωπίζει διαφορετικά έναν λατρευτικό επιτάφιο (ύφασμα πάνω στον οποίο έχει κεντηθεί νεκρός ο Χριστός) σε σύγκριση με έναν άθεο ή με έναν πιστό διαφορετικού θρησκεύματος. Ένα άλλο παράδειγμα είναι οι στολές των σωμάτων ασφαλείας, όπου για κάποιους αποτελούν σύμβολο της οργανωμένης κοινωνίας ενώ για άλλους σύμβολο καταστολής και εξουσίας. Με άλλα λόγια το νόημα που αποδίδεται σε ένα ένδυμα ή ένα αντικείμενο δεν μπορεί να είναι απόλυτο και μοναδικό αλλά κατασκευάζεται από την κοινωνία και τους ανθρώπους που το παράγουν και το καταναλώνουν. 

Τεχνουργήματα από ύφασμα: Μεθοδολογίες έρευνας. 
Ο ιστορικός τέχνης Bernard Herman, μια ηγετική φυσιογνωμία στη μελέτη του υλικού πολιτισμού υποστήριξε ότι υπάρχουν δύο βασικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη των υλικών αντικειμένων που αλληλοεπικαλύπτονται. Η πρώτη προσέγγιση, ονομάζεται object-oriented, και στρέφει το ενδιαφέρον στην υλικότητα του αντικειμένου και στις φυσικές του ιδιότητες. Άλλωστε όλα τα αντικείμενα έχουν κατασκευαστεί από ύλη ενώ υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι για τους οποίους επιλέχθηκαν συγκεκριμένα υλικά και συγκεκριμένες τεχνικές μορφοποίησης. Αν για παράδειγμα θέλουμε να μελετήσουμε ένα ένδυμα θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε τη μελέτη θέτοντας ενδεικτικά τις παρακάτω ερωτήσεις:
  • Ποιο είναι το υλικό κατασκευής του ενδύματος.
  • Τι εργαλεία χρησιμοποιήθηκαν.
  • Με ποιον τρόπο και τεχνικές κατασκευάστηκε και διακοσμήθηκε.
  • Ποιο είναι το μέγεθος, το σχήμα, το χρώμα του ενδύματος. 
  • Πως θα μπορούσε να περιγραφεί ο σχεδιασμός, το στυλ και η διακόσμηση του ενδύματος. 
  • Για ποιο λόγο κατασκευάστηκε και με ποιο τρόπο φοριέται. 
  • Πότε κατασκευάστηκε.
Η δεύτερη προσέγγιση με βάση την οποία μπορούμε να μελετήσουμε ένα αντικείμενο, ονομάστηκε object-driven approach. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στην παραδοχή ότι κάθε αντικείμενο κατασκευάζεται και χρησιμοποιείται μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό, οικονομικό και ιστορικό πλαίσιο. Με βάση αυτήν την προσέγγιση, εκτός από την υλικότητα ενός αγαθού σημαντικό ρόλο παίζει και το νόημά του αντικειμένου, που ωστόσο διαφοροποιείται ανάλογα με το χρόνο, τις συνθήκες, τους ανθρώπους, τον τόπο κτλ. Μεθοδολογικά, λοιπόν η έρευνα εστιάζει αρχικά στους ανθρώπους και στον πολιτισμό που δημιούργησαν ή χρησιμοποιούν ένα αντικείμενο και στη συνέχεια στρέφεται στο αντικείμενο, που ως προϊόν μιας κοινωνίας σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, μπορεί να αποκαλύψει σημαντικές πληροφορίες για την οργάνωση, τα ιδανικά, την οικονομική κατάσταση κτλ της κοινωνίας.  

Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι η πρώτη προσέγγιση (object-oriented) ξεκινάει από το αντικείμενο και κινείται προς τo κοινωνικό πλαίσιο ενώ η δεύτερη προσέγγιση (object-driven) ξεκινάει από το κοινωνικό πλαίσιο και κατευθύνεται προς το αντικείμενο. 

Ένδυμα και κατασκευή ταυτότητας
Τα υλικά αντικείμενα δεν αποκτούν νόημα παθητικά  μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο, αλλά έχουν και ενεργητικό ρόλο καθώς βοηθούν τους ανθρώπους να κατανοούν και να αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον αλλά και να κατασκευάζουν την ταυτότητά τους. Για παράδειγμα, τα ενδύματα δεν χαρακτηρίζονται μόνο από την ύλη και τις τεχνικές κατασκευής, ούτε μόνο από τη χρήση και διακόσμησή τους, αλλά χαρακτηρίζονται επίσης και από την "ικανότητά" τους να βοηθούν στην κατασκευή ταυτότητας και νοήματος για τους ανθρώπους. Τα ενδύματα είναι φορτισμένα με νοήματα και επιτρέπουν αφενός στον άνθρωπο να χτίζει την ταυτότητά τους και αφετέρου στους άλλους ανθρώπους να παίρνουν πληροφορίες για τον άνθρωπο που τα φορά.  Όταν για παράδειγμα, η χήρα φορά πένθιμα ρούχα σχηματίζει μια εικόνα τόσο για τον εαυτό της όσο και για το κοινωνικό σύνολο ενώ επικοινωνεί και μια σειρά νοημάτων, όπως τα συναισθήματα, τη σχέση με τον νεκρό, τα έθιμα της κοινωνίας στην οποία ζεί, της θρησκευτικές πεποιθήσεις κτλ. Περαιτέρω, τα ενδύματα, στις περισσότερες κοινωνίες αποτελούν ένδειξη της τάξης καθώς και της δύναμης και της εξουσίας των ανθρώπων που τα φορούν. Για αυτό το λόγο δεν θα πρέπει να μας κάνει εντύπωση το γεγονός ότι οι άνθρωποι ταυτίζουν πολλές φορές το ένδυμα με τον άνθρωπο. Οι μπλούζες για παράδειγμα ποδοσφαιριστών, αποτελούν συλλεκτικά αντικείμενα, σχεδόν λατρευτικά, για τους οπαδούς της ομάδας. Το ίδιο ισχύει και για την έκφραση μίσους απέναντι σε ένα άνθρωπο που μπορεί να εκδηλωθεί με το σκίσιμο ή το κάψιμο των ενδυμάτων του. 

Τα επίσημα και τα καθημερινά ενδύματα
Όσον αφορά στο ύφασμα, το ενδιαφέρον των αρχαιολόγων και των ιστορικών τέχνης, συχνά εστιάζεται στα επίσημα ενδύματα, δηλαδή στα ενδύματα της άρχουσας τάξης και των βασιλέων καθώς και στα αντικείμενα με υψηλή καλλιτεχνική αξία, όπως για παράδειγμα στις ταπισερί. Ωστόσο, η μελέτη των τεχνουργημάτων από ύφασμα θα πρέπει να περιλαμβάνει και τα καθημερινά υφάσματα και ενδύματα. Σκεφτείτε για παράδειγμα τα υφάσματα που χρησιμοποιεί ένας άνθρωπος στην καθημερινότητά του: ενδύματα, σεντόνια, πετσέτες κ.ά. Μάλιστα, η χρήση τους είναι τόσο αυτονόητη και αυτοματοποιημένη που σχεδόν περνά απαρατήρητη. Παρόλο, που τα αντικείμενα αυτά βρίσκονται στο παρασκήνιο, εντούτοις αποτελούν κομμάτι της καθημερινότητας του ανθρώπου, τόσο σε φυσικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Γενικά, όταν μελετούμε αντικείμενα θα πρέπει να τα αντιμετωπίζουμε αφενός ως "σταθερά" αντικείμενα (με την έννοια ότι κατασκευάζονται από ύλη) και αφετέρου ως μεταβαλλόμενα (με την έννοια ότι στα αντικείμενα αποδίδεται συγκεκριμένο νόημα και αυτό το νόημα τροποποιείται ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο βρίσκονται). 

Ο κύκλος της ζωής του υφάσματος
Τα ενδύματα έχουν τη δική τους ζωή, όπως ακριβώς έχουν και οι άνθρωποι καθώς συλλαμβάνονται ως ιδέα, "γεννιόνται δηλαδή, κατασκευάζονται, χρησιμοποιούνται από ανθρώπους, αποκτούν και αλλάζουν νόημα, αλλάζουν τόπο και χρήστες και τελικά με το πέρασμα του χρόνου φθείρονται και πεθαίνουν. Σε μερικές περιπτώσεις  η ζωή τους παρατείνεται όταν για παράδειγμα αποτελέσουν μέρος μιας συλλογής. Όπως ακριβώς και οι άνθρωποι έτσι και τα αντικείμενα υπόκεινται στις δυνάμεις της φύσης που ρυθμίζουν τη μοίρα τους. 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου