Προσεγγίζοντας τον ορισμό της χειροτεχνίας (crafts)

Η ομάδα των τεχνών όπως η κεραμική, η μεταλλοτεχνία, η υφαντουργία, η πλεκτική, το κέντημα, το ψηφιδωτό, το βιτρό, η ξυλογλυπτική κ.ά συχνά κατηγοριοποιούνται κάτω από τον τίτλο "εφαρμοσμένες", "λαϊκές" ή "διακοσμητικές" τέχνες. Στα αγγλικά χρησιμοποιείται η λέξη crafts που μπορεί να μεταφραστεί στα ελληνικά ως χειροτεχνία, δεξιότητα ή τεχνική. Ποια είναι ωστόσο τα χαρακτηριστικά που κατατάσσουν ένα εικαστικό πεδίο στις εφαρμοσμένες και όχι στις καλές ή υψηλές τέχνες;

Δεξιότητα: Για να τελειοποιηθεί οποιαδήποτε ανθρώπινη δεξιότητα απαιτείται χρονοβόρα και επίπονη εξάσκηση. Για αυτόν το λόγο, όταν βλέπουμε ένα περίτεχνο χειροποίητο αντικείμενο τείνουμε να εστιάζουμε την προσοχή μας στη δεξιοτεχνία του μάστορα και στο χρόνο που χρειάστηκε για να το κατασκευάσει. Τα στοιχεία αυτά, δηλαδή η μαστοριά και ο χρόνος, ταυτίζονται πολλές φορές με την ομορφιά και την αξία του αντικειμένου. Ένα "ψιλοδουλεμένο" αντικείμενο, η κατασκευή του οποίου απαίτησε πολύ χρόνο και υψηλή τεχνική γνώση, θεωρείται μεγαλύτερης αξίας από ένα απλούστερο αντικείμενο που κατασκευάστηκε ταχύτερα. Παρότι η δεξιοτεχνία φαίνεται να επηρεάζει σημαντικά την εμπειρία του θεατή απέναντι στο αντικείμενο, πρέπει να σημειωθεί ότι δεν εξασφαλίζει απαραίτητα την αισθητική υπεροχή. Υπάρχουν πολλά χειροποίητα αντικείμενα που απαίτησαν πολύ γνώση και πολλές ώρες κατασκευής ωστόσο η μορφή τους δε θεωρείται αισθητικά ανώτερη.


Η εκμάθηση μιας καλλιτεχνικής δεξιότητας γίνονταν παλαιότερα με τη μορφή της μαθητείας. Άλλωστε, την περίοδο που οι εφαρμοσμένες τέχνες βρίσκονταν στο απόγειο τους, δηλαδή την περίοδο του Μεσαίωνα, δεν υπήρχαν βιβλία και γραπτές οδηγίες που να αποκαλύπτουν τα μυστικά της κάθε τέχνης. Ο μαθητευόμενος τεχνίτης δούλευε δίπλα σε έναν έμπειρο μάστορα και μετά από πολλά χρόνια κατάφερνε να τελειοποιηθεί στο αντικείμενο. Οι γνώσεις και τα επαγγελματικά δικαιώματα των μαστόρων προστατεύονταν από τις συντεχνίες. Η εγγραφή στις συντεχνίες ήταν δύσκολη καθώς τα κριτήρια ποιότητας ήταν ιδιαίτερα υψηλά.  


Σήμερα, η μάθηση μέσω μαθητείας δεν είναι διαδεδομένη καθώς υπάρχουν σχολές, και βιβλία που αποκαλύπτουν τα μυστικά της κάθε τέχνης. Επιπλέον, τα κριτήρια ποιότητας όσον αφορά στη μαστοριά δεν είναι τόσο αυστηρά, ενώ ο χρόνος που μπορεί ο τεχνίτης να αφιερώσει στην εκμάθηση μια τέχνης είναι περιορισμένος. Ωστόσο, η εκμάθηση δεν γίνεται εύκολα μέσα από βιβλία, ούτε η τεχνική γνώση μπορεί πάντοτε να περιγραφεί με εικόνες και λέξεις. Αντίθετα, το χέρι πρέπει να εξασκηθεί για αρκετό καιρό, μέχρι να κατακτήσει την απαιτούμενη δεξιότητα. Είναι αλήθεια επίσης ότι πολλοί επιδέξιοι μάστορες, αν και ξέρουν άριστα την τέχνη τους, δεν μπορούν να την περιγράψουν λεκτικά.


Χειροποίητη κατασκευή: Πριν την εξάπλωση των μηχανών, η μορφοποίηση της ύλης με τη χρήση των χεριών, θεωρούνταν αυτονόητη. Η πλειάδα των εργασιών είτε γίνονταν μόνο με τα χέρια είτε με τη χρήση εργαλείων όπως το σφυρί, ο αργαλειός, ο ποδοκίνητος τροχός, κ.ά. Ωστόσο, με την εξάπλωση της βιομηχανικής παραγωγής ο τεχνίτης απομακρύνθηκε από την άμεση κατασκευή αγαθών και έγινε χειριστής μηχανημάτων. Η χειροποίητη εργασία απέκτησε ταυτότητα από την αντίθεσή της στη βιομηχανική παραγωγή και το χειροποίητο αντικείμενο ορίστηκε ως το αντίθετο του αντικειμένου μαζικής παραγωγής. 

Βέβαια, η χρήση μηχανημάτων άγγιζε αναπόφευκτα και τον κλάδο της χειροποίητης εργασίας. Για παράδειγμα, η χρήση της ραπτομηχανής και διάφορων ηλεκτρικών εργαλείων θεωρείται σήμερα αυτονόητη. Το ερώτημα είναι ωστόσο, μέχρι ποιο βαθμό θεωρείται επιτρεπτή η χρήση μηχανών έτσι ώστε το αντικείμενο να συνεχίσει να θεωρείται χειροποίητο;

Υλικότητα: Οι κλάδοι της χειροτεχνίας συχνά διακρίνονται μεταξύ από το διαφορετικό υλικό με το οποίο καταπιάνονται. Τα συνηθέστερα υλικά είναι η πέτρα, το ξύλο, ο πηλός, τα νήματα, τα μέταλλα, οι πολύτιμοι λίθοι, και άλλα. Το κάθε υλικό έχει τα δικά του χαρακτηριστικά (φυσικές και χημικές ιδιότητες) και ως εκ τούτου οι δυνατότητες μορφοποίησης είναι διαφορετικές. Επίσης, το κάθε υλικό είναι κατάλληλο για την κατασκευή συγκεκριμένων αντικειμένων. Για παράδειγμα το ύφασμα είναι κατάλληλο για την κατασκευή ενδυμάτων και κλινοσκεπασμάτων, τα νήματα για την κατασκευή υφαντών, ο πηλός για την κατασκευή σκευών κτλ. Ένα δοχείο μπορεί να κατασκευαστεί από μέταλλο, από ξύλο, από πηλό ή ακόμη και από κλαδιά (καλαθοπλεκτικη). Το κάθε υλικό προσδίδει και διαφορετικές ιδιότητες στο τελικό αντικείμενο (βάρος, αδιαπερατότητα, αντοχή κτλ). 

Η επιθυμία του ανθρώπου να επιβάλλεται πάνω στην ύλη είναι ασταμάτητη, σε βαθμό ανεξήγητο έως και σχιζοφρενικό. Μοιάζει σαν ο άνθρωπος να διαπραγματεύεται συνεχώς την ταυτότητά του μέσα στη φύση και στο σύμπαν, ως δημιουργικό πλάσμα. 

Η σταδιακή κυριαρχία των κοινωνιών πάνω στα υλικά είναι τόσο σημαντική, έτσι ώστε ολόκληρες εποχές πήραν το όνομά τους από το συγκεκριμένο υλικό, όπως η εποχή του λίθου, του σιδήρου και του χαλκού. 

Χρηστικότητα. Οι κλάδοι της χειροτεχνίας είναι ταυτισμένοι με την έννοια του χρηστικού και για αυτό ονομάζονται εφαρμοσμένες τέχνες. Πράγματι, μια πληθώρα τεχνουργημάτων χρησιμοποιείται για έναν ή περισσότερους σκοπούς και όχι μόνο για να προκαλούν στο θεατή αισθητικές εμπειρίες. Η υφαντική για παράδειγμα χρησιμοποιείται για την κατασκευή χαλιών και ενδυμάτων, η κεραμική για την κατασκευή σκευών και δοχείων, η ξυλουργική για την κατασκευή επίπλων κλπ. Ωστόσο, ο ορισμός αυτός αποκλείει μερικούς κλάδους όπως είναι το ψηφιδωτό, το βιτρό, και η διακοσμητική ζωγραφική (πχ. το γεωμετρικό μοτίβο). 


Αισθητικές ανησυχίες: Η επινοητικότητα του ανθρώπου ως προς την επέμβασή πάνω στην ύλη δεν εξαντλήθηκε στην επίλυση πρακτικών ζητημάτων, για παράδειγμα για να κάνει τα αντικείμενα πιο ανθεκτικά, αλλά επεκτάθηκε σε ζητήματα αισθητικής και διακόσμησης. Αν, για παράδειγμα, τον υφαντουργό τον απασχολούσε μόνο η κατασκευή ενός ανθεκτικού υφάσματος τότε θα αρκούνταν στην τελειοποίηση των διαδικασιών κλώσης και ύφανσης. Ωστόσο, σταδιακά αναπτύχθηκαν εκατοντάδες τεχνικές που αφορούν στη διακόσμηση και μορφοποίηση ενός υφαντού, όπως το κέντημα, το απλικέ, η βαφή, κ.ά. 






Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου