Egungun: Τα ηχο-κινητικά κοστούμια μιας νεκρικής λατρείας

Το Egungun αποτελεί ένα υβριδικό, τελετουργικό δρώμενο αφιερωμένο στη λατρεία των νεκρών προγόνων. Ο ορισμός Egungun περιλαμβάνει όλες τις μεταμφιέσεις με μάσκες, και κοστούμια. Ωστόσο, αν εξεταστεί σε ένα πιο στενό πλαίσιο, η λέξη Egungun αναφέρεται στα άτομα της φυλής Yoruba στη Νιγηρία, τα οποία συμμετέχουν ως μεταμφιεσμένοι σε ειδικές λατρευτικές τελετές. Μέσω αυτών των τελετών οι νεκροί πρόγονοι μιας συγκεκριμένης γενειάς βρίσκουν και πάλι ρόλο και θέση ανάμεσα στους ζωντανούς. Οι εορτασμοί γίνονται είτε με τη μορφή ετήσιων φεστιβάλ, γνωστών και ως Odun Egungun, στις οποίες συμμετέχουν πολλές οικογένειες, είτε σε οικογενειακό επίπεδο. Η επικοινωνία των ζωντανών με τον κόσμο των νεκρών, μπορεί να αφορά σε ένα συγκεκριμένο νεκρό πρόγονο (σε αυτήν την περίπτωση χρησιμοποιείται η έννοια Egun) είτε σε μια ομάδα νεκρών προγόνων.
Egunguns in Cové, Benin,
Πηγή εικόνας: εδώ / Δικαιώματα: Dietmar temps
Στα ετήσια φεστιβάλ, η συμμετοχή των οικογενειών είναι μεγάλη και για αυτό το λόγο οι συμμετέχοντας χωρίζονται ανά ημέρα. Το φεστιβάλ γίνεται σε ανοιχτό, δημόσιο χώρο ο οποίος έχει διαμορφωθεί ειδικά για αυτό τον σκοπό, διαρκεί αρκετές ημέρες και χαρακτηρίζεται από λαμπρότητα, φαντασμαγορία, τυμπανισμούς, χορούς, τραγούδια και γλέντια.

Για να γίνει κατανοητό το έθιμο/ μυστήριο Egungun θα πρέπει να αναφερθούν μερικά στοιχεία γύρω από τη θρησκεία της φυλής Yoruba. Σύμφωνα με την παράδοση τους, ο ανθρώπους όχι μόνο δεν παύει να υπάρχει μετά το θάνατό του αλλά επιθυμεί να διατηρεί επικοινωνία με τους απογόνους, εξασφαλίζοντας τη διαφύλαξη των ηθικών αξιών των προηγούμενων γενιών. Κεντρική θέση στο τελετουργικό κατέχουν οι μύστες Egungun, οι οποίοι γνωρίζουν καλά τα ταφικά έθιμα, έχουν διδαχτεί τον τρόπο επικοινωνίας με τους νεκρούς και μπορούν να επικαλεστούν την εμφάνιση τους.

Οι μύστες είναι μεταμφιεσμένοι, φορούν δηλαδή ειδικό περίτεχνο κοστούμι. Η τελετή αρχίζει με τυμπανοκρουσίες, στο ρυθμό των οποίων χορεύει ο Egungun. Σταδιακά οι κινήσεις, οι ήχοι των τυμπάνων και τα πολύχρωμα υφάσματα γίνονται το μέσο κατάληψης του μύστη από τα προγονικά πνεύματα. Με την ολοκλήρωση της παράστασης ο μύστης μεταφέρει μηνύματα, προειδοποιήσεις, ευλογίες στο κοινό και επισημαίνει τις καλές και κακές πράξεις των ζωντανών.

Το δρώμενο είναι ένα είδος ολοκληρωμένου "θεάτρου" το οποίο περιέχει χορό, μουσική, τραγούδι, ψαλμωδίες, μεταμφιέσεις με μάσκες και κοστούμια, αυτοσχεδιασμούς και ένα κοινό που συμμετέχει ενεργά στην παράσταση. Ωστόσο, η παράσταση δεν είναι κενή μεταφυσικού περιεχομένου, καθώς αποτελεί μια έντονα δραματοποιημένη τελετή στη διάρκεια της οποίας οι νεκροί επανέρχονται στο υλικό κόσμο ως μια οντότητα και οδηγούν τους συμμετέχοντες σε πνευματική κάθαρση. Σημειώνεται επίσης ότι κάθε προσπάθεια κατηγοριοποίησης των τελετουργικών, των λεκτικών εκφράσεων, των κοστουμιών κτλ είναι σχεδόν αδύνατη.


Το κοστούμι Egungun 
Το ύφασμα, ως αγαθό, έχει μεγάλη σημασία στην παράδοση των Yoruba. Οι μύθοι της φυλής εξισώνουν τη γύμνια με την παιδική ηλικία, με την παραφροσύνη και με την κοινωνική ανευθυνότητα. Όπως συμβαίνει και στους περισσότερους πολιτισμούς, τα περίτεχνα και ακριβά υφάσματα δηλώνουν κοινωνική υπεροχή και οικογενειακό κύρος και για αυτό το λόγο το κοστούμι του Egungun αποτελείται από ακριβά υφάσματα, όπως βελούδο, μετάξι, νταμάσκ, εμπριμέ βαμβακερό κτλ.

Το κοστούμι αποτελείται από δύο βασικές στρώσεις. Η κατώτερη στρώση, φοριέται κατάσαρκα και ράβεται συνήθως από υφαντό Assoke με ρίγες λευκού και μπλε (ίντιγκο). Μοιάζει δε με το σάβανο, με το οποίο τυλίγονται οι νεκροί. Αυτή η στρώση, μαζί με τη διχτυωτή κατασκευή που κρύβει το πρόσωπο, καλύπτει ολοκληρωτικά το σώμα του μύστη. Τα παπούτσια είναι συνήθως πάνινα και ραμμένα πάνω στο παντελόνι. Επίσης, προσφέρονται ως δώρο από τον δάσκαλο προς το μαθητή, δηλώνοντας με αυτόν το τρόπο ότι ο νέος μύστης μπορεί πλέον να αποκτήσει το δικό του κοστούμι.
Egunguns in Cové, Benin
Μύστης Egungun/ Πηγή εικόνας: εδώ / Δικαιώματα: Dietmar temps

Πάνω από το αρχικό, εσωτερικό ένδυμα, οικοδομείται το εξωτερικό ένδυμα, το οποίο συνήθως αποτελείται από πολύχρωμες λωρίδες υφάσματος. Οι λωρίδες αυτές, άλλες φορές τοποθετούνται σαν πετραχήλια η μία πάνω στην άλλη ενώ άλλες φορές κρεμιούνται περιμετρικά του κοστουμιού. Γενικά, η τυποποίηση της δομή του κοστουμιού είναι δύσκολη, καθώς τα κοστούμια διαφέρουν αισθητά μεταξύ τους. Το συγκεκριμένο ένδυμα είναι εξαιρετικά εντυπωσιακό, ωστόσο αποκτά την πλήρη δύναμή του μόνο μέσω της κίνησης. Ο μύστης δηλαδή που φορά το κοστούμι, χορεύει, πηγαίνει μπρος-πίσω, εκτελεί εντυπωσιακούς στροβιλισμούς και με αυτόν το τρόπο τα υφάσματα στέλνουν ενέργεια και ευλογία προς το κοινό. Ανάλογα με τον τύπο του κοστουμιού, μπορεί να συνοδεύεται από ξύλινη χειροποίητη μάσκα, κατασκευασμένη από επιδέξιο μάστορα της φυλής. Σύμφωνα με το Crodwell (1973) μύστης και ρούχο λειτουργούν αδιάσπαστα ως ένα ηχό-κινητικό γλυπτό. Από τη μία μεριά το κοστούμι ενεργοποιείται με τις κινήσεις του μύστη και από την άλλη η μεταμόρφωση του μύστη σε πνεύμα γίνεται μόνο μέσω του κοστουμιού. Καθώς ο Egungun χορεύει άλλοτε κινείται ήρεμα, εκτελώντας μικρά βήματα και άλλοτε εντονότερα. Γενικά, ο χορευτής δεν πρέπει να έρχεται σε επαφή με το κοινό και για αυτό το λόγο κρατείται σε απόσταση από συγκεκριμένα άτομα που αναλαμβάνουν αυτό το ρόλο.

Το κοστούμι πρέπει να τραβάει τα βλέμματα και να ξεχωρίζει στην ομοιομορφία του πλήθους. Για αυτό το λόγο κατασκευάζεται όσο πιο περίτεχνο και όμορφο γίνεται. Τα εξωτερικά υφάσματα φέρουν έντονη διακόσμηση με πατσγουορκ, πλεξούδες, πούλιες, χάντρες, κοχύλια, κόκαλα, μεταλλικά αντικείμενα, δέρμα, κομμάτια καθρέφτη, φυλαχτά, κ.λα. Τα υφάσματα είναι τα ακριβότερα που μπορεί να αγοράσει η οικογένεια, όπως βελούδο, ινδικά madras, εμπριμέ βαμβακερά, νταμάσκ, μεταξωτά κ.ά. Τα φυλαχτά περιέχουν βότανα για να προστατεύουν τον μεταμφιεσμένο Egungun από τα πνεύματα/ εχθρούς ενώ τα ισχυρότερα φυλαχτά τοποθετούνται κάτω από το κοστούμι και όχι εξωτερικά.

Όταν ολοκληρωθεί το δρώμενο, το κοστούμι μαζεύεται και φυλάσσεται για την επόμενη χρονιά. Η επιδιόρθωση του γίνεται σε ετήσια βάση ενώ προστίθενται και καινούργια υφάσματα, διακοσμητικά και φυλαχτά. Η ολοκληρωτική αντικατάσταση του κοστουμιού γίνεται εφόσον ζητηθεί μέσω μαντείας από τον πρόγονο. Σε αυτήν την περίπτωση, η κατασκευή του νέου κοστουμιού απαιτεί τη συνεργασίας μιας σειράς ανθρώπων, όπως του ράφτης, του ιερομάντη, του μύστη, του βοτανολόγου που ετοιμάζει τα φυλαχτά καθώς και των μελών της οικογένειας που κατάγονται από τον κοινό αυτό πρόγονο. Ανάλογα με την οικονομική επιφάνεια μιας οικογένειες, αυτή μπορεί να διαθέτει περισσότερα κοστούμια, το οποία μπορεί να αντιπροσωπεύουν ένα συγκεκριμένο νεκρό ή μια ομάδα νεκρών.

Οι συμμετέχοντες των τελετών Egungun είναι άντρες και γυναίκες, ωστόσο μύστες Egungun γίνονται μόνο οι άντρες. Οι γυναίκες συμμετέχουν ως κοινό, τραγουδούν, απαγγέλλουν ποιήματα και ιστορίες της οικογένειες ενώ οι γηραιότερες κάνουν επικλήσεις, προσευχές και προσφορές.

To Egungun λοιπόν, αποτελεί μια εκδήλωση στον υλικό κόσμο των νεκρών προγόνων μιας οικογένειας. Οι νεκροί με αυτόν τον τρόπο επισκέπτονται τους απογόνους τους για να γιορτάσουν μαζί τους, να τους ευλογήσουν, να τους συμβουλέψουν, να τους προειδοποιήσουν ή ακόμη και για να τιμωρήσουν κάποια μέλη αν αυτά τους έχουν λησμονήσει. Ως έθιμο, αποτελεί μοναδική πολιτιστική παράδοση που συναντάται στη φυλή Yoruba της δυτικής Αφρικής αλλά και στους αφρικάνους της διασποράς στη Βραζιλία, στην Κούβα, στη Δομινικανή δημοκρατία, στα νησιά Μπαρμπάντος και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Για το κοινό, που παρακολουθεί το δρώμενο ο μύστης Egungun δεν είναι απλά ένας μεταμφιεσμένος άνθρωπος αλλά ένα πλάσμα του παραδείσου, ένα πνεύμα σε σώμα ανθρώπου. Για να επιτευχθεί η κατάληψη του σώματος από τα πνεύματα, ο χορευτής πρέπει να απαρνηθεί τον εαυτό του σε δύο επίπεδα: Στο πρώτο επίπεδο πρέπει κρύβει την ταυτότητά με την ολοκληρωτική κάλυψη του χώματος ενώ σε δεύτερο επίπεδο επιτρέπει στο σώμα να γίνει άδειο δοχείο και να κατοικηθεί από τα πνεύματα. Συνεπώς το δρώμενο χαρακτηρίζεται αφενός από κατάληψη και αφετέρου από διαμεσολάβηση (μέντιουμ) ενώ η διαδικασία της πλήρους κάλυψης του σώματος αποκαλύπτει την παρουσία των πνευμάτων στον υλικό κόσμο
.
Ενώ το τελετουργικό Egungun έχει μεγάλη ιστορία, εντούτοις δεν αποτελεί μια στατική μορφή πολιτιστικής ή θρησκευτικής παράδοσης. Αντίθετα, αποτελεί μια δυναμική και συνεχώς εξελισσόμενη κοινωνικό-πολιτισμική πρακτική που υπόκειται συνεχώς σε καινοτομίες και επιρροές αφενός λόγω των αυτοσχεδιασμών του περφόρμερ αφετέρου λόγω της συμμετοχής του κοινού.

Ανιχνεύοντας το νόημα του κοστουμιού
Το κοστούμι (υφάσματα, σχέδιο, διακόσμηση κτλ) αλλά και η σημασία που έχει για την κάθε οικογένεια διαφέρουν σημαντικά. Μάλιστα, οι διαφορές είναι τόσες πολλές που είναι αδύνατη οποιαδήποτε προσπάθεια τυποποίησης. Άλλωστε για να κατανοηθεί σε βάθος το νόημα του κοστουμιού πρέπει ο ερευνητής να το αντιμετωπίσει ως κομμάτι ενός μεταφυσικού μυστηρίου μυστήριο και να το βιώσει ως μέλος της οικογένειας.

Οι γυναίκες φωτογράφοι Carol Beckwith και Angela Fisher (πηγή) αναφέρουν "Ως οπτική μεταφορά, το ύφασμα/ ένδυμα παίζει σημαντικό ρόλο στον πολιτισμό Yoruba: Τα εξωτικά υφαντά, τα μοτίβα, οι υφές δηλώνουν κοινωνική δύναμη και κύρος. Η γύμνια, ή με άλλα λόγια η έλλειψη ενδύματος, συσχετίζεται με την παιδική ηλικία, την παραφροσύνη ή το χειρότερο από όλα με την αποτυχία ανάληψης κοινωνικής ευθύνης" και συνεχίζουν "Στις τελετουργικές παραστάσεις προς τιμήν των νεκρών προγόνων τα εξαίσια υφάσματα αποτελούν το κυρίαρχο μέσο, μέσω του οποίου ο μύστης / άνθρωπος μεταμορφώνεται σε πνεύμα παρέχοντας μια ορατή έκφραση του ιερού μεγαλείου.

Η τελετή Egungun σχετίζεται επίσης και με την οικονομία της φυλής. Η κάθε οικογένεια πρέπει να ξοδέψει σημαντικά ποσά για να αγοράσει εισαγόμενα υφάσματα ή υφάσματα από τοπικά υφαντουργεία. Οι οικογένειες που μπορούν να ξοδέψουν αρκετά χρήματα, προκειμένου να αγοράσουν όμορφα και πολύτιμα υφάσματα αποκτούν κύρος και εξουσία μέσα στην κοινότητα, ενώ ταυτόχρονα εξευμενίζουν τους νεκρούς προγόνους και εξασφαλίζουν την ευλογία τους. Άλλωστε, η ισχύς του Egungun στον εξευγενισμό των πνευμάτων θεωρείται ισχυρή και αναμφισβήτητη.

Το πνεύμα εγκλωβίζεται στο υφασμάτινο κλουβί ενώ οι άγνωστε δυνάμεις παραμένουν ταυτόχρονα αόρατες και υλοποιημένες στον κόσμο των ζωντανών. Επιπλέον, το πολύχρονο αυτό ένδυμα έχει χαρακτηριστεί ως κινούμενο μνημείο, ως έμβλημα των νεκρών προγόνων. Ο Aremu (1991) σημειώνει ότι τα κοστούμια και οι τελετές Egungun, θεωρούνται από τους Yoruba, ικανά να λύσουν σημαντικά προβλήματά, όπως επίμονες ασθένειες, φτώχεια, γυναικεία στειρότητα, φτωχή συγκομιδή ακόμη και προβλήματα ολόκληρων πόλεων ή χωριών, αν τηρηθούν σωστά οι διαδικασίες.

Το κοστούμι αντιμετωπίζεται ως αφιέρωμα στους νεκρούς προγόνους και ως εκ τούτου θα πρέπει να τους κολακεύει και να τους τιμά. Λόγω της αντικειμενικής αλλά και της υποκειμενικής αξίας που έχει, το κοστούμι μετά το τέλος των δρώμενων, αποθηεκύεται προσεκτικά ως ιερό αντικείμενο σε μέρη προστατευμένα από τα βλέμματα και την κακή ενέργεια. Τα χρώματα του κοστουμιού είναι ιδιαίτερα έντονα καθώς η χρήση του χρώματος είναι ένας τρόπος για να τιμηθούν οι νεκροί πρόγονοι και μια στρατηγική για να έρθουν τα πνεύματα στον κόσμο των ζωντανών. Σημειώνεται επίσης ότι συγκεκριμένα χρώματα αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες προτιμήσεις θεοτήτων και νεκρών.

Τέλος, το αίμα παίζει εξαιρετικά σημαντικό ρόλο στην "αγιοποίηση" του κοστουμιού. Ο Aremu σημειώνει ότι μεταξύ των Yoruba, όπως και μεταξύ άλλων φυλών στην Αφρική, το αίμα λειτουργεί ως χάρτης προς τον κόσμο των πνευμάτων και είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό στο να εξευμενίζει τους θεούς. Όσον αφορά στην τελετή Egungun, γίνονται θυσίες κοκόρων, αιγών και περιστεριών και το αίμα τους χύνεται στο κοστούμι, εξευμενίζοντας το πνεύμα που προσωρινά κατοικεί στο ένδυμα.


Βιβλιογραφικές πηγές
  • Paul Adolphsen. 2012. YORUBA PERFORMANCE. [ONLINE] Available at: http://yorubaperformance.weebly.com/the-image.html. [Accessed 29 June 15].
  • Aremu, P.S.O, 1991. Between Myth and Reality: Yoruba Egungun Costumes as Commemorative Clothes. African Aesthetics in Nigeria and the Diaspora, Vol. 22, No. 1, 6-14.
  • Henry John Drewal (1973) 'Pageantry and power in Yoruba costuming', in Justine M. Cordwell, Ronald A. Schwarz (ed.) The fabrics of culture: the anthropology of clothing and adornment. Chicago: Munton publishers.
  • Henry John Drewal () Whirling Cloth, Breeze of Blessing: Ancestral Masquerade Performances among the Yoruba , Available at:http://blacfoundation.org/pdf/egungun.pdf (Accessed: 29/06/201
Ενδιαφέρουσες ιστοσελίδες


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου