Πτυχές της μελέτης της ιστορίας του υφάσματος

Το ύφασμα αποτελεί μια από τις σημαντικότερες "εφευρέσεις" του ανθρώπου. Χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο στην κατασκευή ενδυμάτων και για τον εξοπλισμό των εσωτερικών χώρων (χαλιά, ταπισερί, κλινοσκεπάσματα κτλ). Ωστόσο, το ύφασμα ως υλικό, είναι εξαιρετικό ευαίσθητο στην επίδραση του χρόνου, στις καιρικές συνθήκες, στη συνεχή χρήση κτλ. Τα περισσότερα υφάσματα, που προορίζονταν για καθημερινές χρήσεις, όπως για παράδειγμα τα πρόχειρα ενδύματα και τα κλινοσκεπάσματα που δεν έφεραν διακοσμήσεις, καταστράφηκαν στο πέρασμα του χρόνου, ανακυκλώθηκαν ή πετάχτηκαν από τους κατόχους τους. 

Για αυτόν το λόγο, η πλειοψηφία των εκθεμάτων που βρίσκονται σήμερα σε μουσεία ή παρουσιάζονται σε βιβλία, αποτελούν πολύτιμα υφάσματα, όπως για παράδειγμα ενδύματα με βαρύτιμες διακοσμήσεις ή σπάνιες βαφές, προίκες, νυφικά και βαφτιστικά ενδύματα, εκκλησιαστικά κειμήλια κ.ά. Ακριβώς, επειδή τα συγκεκριμένα αντικείμενα είχαν οικονομική, ιστορική, θρησκευτική ή συναισθηματική αξία, διαφυλάχτηκαν από οικογένεια σε οικογένεια και διασώθηκαν στο πέρασμα των χρόνων. Ωστόσο, το συγκεκριμένο φαινόμενο δίνει πολλές φορές μια πολύ περιορισμένη εικόνα της ιστορίας του υφάσματος. Για παράδειγμα στη Βρετανία είχε αναπτυχθεί μια σημαντική βιομηχανία μαλλιού ήδη από τα μεσαιωνικά χρόνια. Όμως, τα περισσότερα δείγματα που διασώθηκαν και εκτίθενται στα μουσεία αποτελούν περίτεχνα κεντήματα καθώς τα μάλλινα υφάσματα καταστράφηκαν από την υγρασία, τον σκόρο, τη συχνή χρήση κτλ.

Το ύφασμα, σε σύγκριση με το μέταλλο, τον πηλό και την πέτρα είναι ένα ευαίσθητο υλικό, που αρχίζει να φθείρεται ήδη από την πρώτη στιγμή που εκτίθεται στο φως. Ακόμη και όταν ένα ύφασμα δεν χρησιμοποιείται, η απλή και μόνο έκθεση στις συνθήκες του περιβάλλοντος είναι καταστροφική. Για παράδειγμα, το φως ξεθωριάζει το χρώμα και προκαλεί σταδιακή φθορά στις ίνες του υφάσματος. Τα θερμά και ξηρά κλίματα επιταχύνουν τη φθορά των μεταξωτών υφασμάτων. Τα υγρά κλίματα προκαλούν την εμφάνιση μούχλας στα υφάσματα, η οποία με τη σειρά της καταστρέφει τις βαφές (εμποτίζει το ένα χρώμα στο άλλο). Οι φυτικές ίνες καταστρέφονται ολοσχερώς, όταν βρίσκονται σε υγρό χώμα, αν και σε μερικές περιπτώσεις η γειτνίαση υφασμάτων με χάλκινα ή ασημένια αντικείμενα συντέλεσε στη διατήρηση μικρών τμημάτων υφάσματος. Γενικά, οι παράγοντες που επιδρούν αρνητικά στο ύφασμα είναι πολυάριθμοι, όπως ο ήλιος, η υγρασία, η σκόνη, η συχνή χρήση, το πλύσιμο, τα έντομα κτλ. Ως συνέπεια της ευαίσθητης φύσης των υφασμάτων, τα συγκεκριμένα αντικείμενα αποτελούν ένα μικρό μόνο μέρος των αρχαιολογικών ευρημάτων, σε σύγκριση με τα επιτεύγματα της αρχιτεκτονικής, της γλυπτικής, της κεραμικής, της μεταλλοτεχνίας κ.ά. 

Σε κάποιες περιοχές του πλανήτη ωστόσο, οι περιβαλλοντικές συνθήκες ευνόησαν τη διατήρηση των υφασμάτων ακόμη και μετά από χιλιάδες χρόνια. Για παράδειγμα, σε τάφους στην Αίγυπτο, όπου επικρατεί ξηρασία και σκοτάδι, βρέθηκαν διάφορα υφάσματα που χρονολογούνται ακόμη και από την εποχή των Φαραώ. Μερικά νεότερα ευρήματα περιλαμβάνουν ολοκληρωμένα ενδύματα, αξεσουάρ αλλά και μεταξωτά υφάσματα που είτε εισήχθησαν από την Περσία και τη Συρία είτε κατασκευάστηκαν σε τοπικά εργαστήρια.
Κομμάτι υφάσματος από την Αίγυπτο (400-600 μ.Χ)
Πηγή εικόνας: Μουσείο Victoria & Albert



Στη Νότια Αμερική αντίστοιχα, βρέθηκαν πολλά υφάσματα σε τάφους στις παράκτιες περιοχές του Περού, που διατηρήθηκαν λόγω του ξηρού κλίματος και του αμμώδους εδάφους. Τα ευρήματα βοήθησαν τους ερευνητές να σχηματίσουν μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τον κλάδο κατασκευής και διακόσμησης υφασμάτων, όπως αυτός αναπτύχθηκε στην Αμερικανική Ήπειρο, κάτι που είναι αδύνατον για τις περισσότερες περιοχές του πλανήτη, λόγω έλλειψης αρχαιολογικών ευρημάτων. 

Εκτός από το ξηρό κλίμα, ευνοϊκό θεωρείται και το κλίμα όπου επικρατούν πολύ χαμηλές θερμοκρασίες. Στη βόρεια Μογγολία και στις στέπες της Κεντρικής Ασίας βρέθηκαν σημαντικά υφασμάτινα ευρήματα που χρονολογούνται τον 5ο αιώνα π.Χ. και εντοπίστηκαν σε τάφους αρχηγών νομαδικών φυλών που κυριαρχούσαν στην περιοχή για μακρό χρονικό διάστημα.
Ύφασμα φελτ (τσόχα) από τον πολιτισμό Pazyrik (300 πΧ)
Πηγή εικόνας: Wikipedia
Άλλα ενδιαφέρονταν ευρήματα είναι τα ενδύματα των σωμάτων των τυρφώνων (βάλτων) στη Σκανδιναβία γνωστά και ως bog bodies που χρονολογούνται από την εποχή του χαλκού μέχρι το Μεσαίωνα. Οι συνθήκες που επικρατούσαν στου βάλτους, δηλαδή η συνεχής υγρασία, η ερμητική σφράγιση και πιθανόν η ύπαρξη μεθανίου βοήθησαν στη διατήρηση των υφασμάτων. Από την μελέτη των ευρημάτων, προέκυψε ότι τα υφάσματα είχαν εισαχθεί από άλλες περιοχές. Αυτό το στοιχείο αλλά και άλλα αρχαιολογικά ευρήματα από τη Μέση Ανατολή, αποδεικνύουν ότι το εμπόριο ως δραστηριότητα διενεργείται εδώ και χιλιάδες χρόνια. 

Το εμπόριο των υφασμάτων
Τα υφάσματα αποτελούσαν κατά το παρελθόν ένα από τα βασικότερα αγαθά με ανταλλακτική αξία. Ήταν επίσης κατάλληλα για μακρινά εμπορικά ταξίδια καθώς μεταφερόταν εύκολα. Τα ταξίδια δια ξηράς, που έφερναν σε επικοινωνία την ανατολή με τη δύση, δηλαδή την Κίνα, την Ιαπωνία, την Ινδία, τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη, διενεργούνταν τουλάχιστον 1 αιώνα πριν την Χριστιανική εποχή. Ωστόσο, ο περίφημος δρόμος του μεταξιού δεν αποτελούσε μια συγκεκριμένη διαδρομή, αλλά ένα σύνθετο δίκτυο δρόμων μέσα από ερήμους και βουνά, διαμέσου του οποίου μεταφέρονταν μετάξι, μπαχαρικά, και άλλα αγαθά από την Κίνα προς τις μεγάλες αγορές της δύσης όπως στις πόλεις Δούρα-Ευρωπός και Παλμύρα. 

Αρκετά χρόνια αργότερα το 1500 μ.Χ οι Ισπανοί και οι Πορτογάλοι (τους οποίους ακολούθησαν έναν αιώνα αργότερα οι Βρετανοί, οι Ολλανδοί και οι Γάλλοι) ξεκίνησαν να εμπορεύονται αγαθά από τις ανατολικές Ινδίες χρησιμοποιώντας τους ασφαλέστερους θαλάσσιους δρόμους που είχαν πλέον ανακαλυφθεί. 

Το εκτενές εμπόριο αποτυπώνεται ακόμη και στα σχέδια των υφασμάτων. Για παράδειγμα τα αιγυπτιακά υφάσματα του 6ου και 7ου μ.Χ αιώνα δανείζονται μοτίβα από τα περσικά μεταξωτά υφάσματα. Τα ιταλικά μεταξωτά του 14ου αιώνα είχαν επιρροές από τα μοτίβα των κινέζικων μεταξωτών. Τα μοτίβα που επικρατούσαν στη δύση, μετά την ίδρυση εταιρειών στις ανατολικές Ινδίες είναι επηρεασμένα από τα ινδικά υφάσματα.  

Το νόημα των υφασμάτων 
Τα υφάσματα εξυπηρετούν μια πλειάδα καθημερινών αναγκών, από τη γέννηση του ανθρώπου μέχρι το θάνατό του. Χρησιμοποιούνται επίσης συχνά για να δηλώσουν την κοινωνική τάξη, το φύλο, ακόμη και την επαγγελματική δραστηριότητα. Για παράδειγμα, στις ιεραρχικές κοινωνίες της Ωκεανίας, χρησιμοποιούνταν υφάσματα διαφορετικής ποιότητας και διακόσμησης δηλώνοντας διαφορετική κοινωνική τάξη. Τα Tiputas των αρχηγών και των αριστοκρατών της Ωκεανίας, ήταν κατασκευασμένα από λεπτά επίπεδα υφάσματος tapa (ύφασμα από φλοιό μουριάς) με το ανώτερο επίπεδο να φέρει διακοσμήσεις. Αντίθετα, τα ενδύματα εκείνων που ανήκαν σε κατώτερη τάξη ήταν υποχρεωτικό να μη φέρουν διακοσμήσεις. Στην Κίνα, τα κεντήματα των επίσημων ενδυμάτων, υποδήλωναν τη θέση στην ιεραρχία του ανακτόρου, είτε επρόκειτο για στρατιωτική είτε για πολιτική εξουσία. Η χρήση των ενδυμάτων και των αντίστοιχων συμβόλων, ελέγχονταν αυστηρά. Ομοίως, στη Νότιο-Ανατολική Ασία το ύφασμα υποδήλωνε την κοινωνική θέση του ατόμου. Επιπλέον, η διάταξη των μοτίβων αποκάλυπτε τη γενεαλογία και την ταυτότητα της οικογένειας. Στην Ιαπωνία, για παράδειγμα τα μοτίβα των υφασμάτων μπατίκ είχαν ιδιαίτερη σημασία για αυτόν που τα φορούσε και η επιλογή τους γίνονταν ανάλογα με την περίπτωση. Σήμερα ωστόσο η χρήση των συγκεκριμένων μοτίβων είναι καθαρά διακοσμητική. 

Ο ανθρωπολόγος Schuyler Camman, ο οποίος μελέτησε σε βάθος τον πολιτισμό της Ανατολής, διενέργησε έρευνα πάνω στο συμβολισμό των Ισλαμικών χαλιών προσπαθώντας να εντοπίσει το βαθύτερο νόημά τους. Ένα από τα συμπεράσματά του ήταν ότι το συνολικό σχέδιο ενός περσικού χαλιού συμβολίζει το σύμπαν σε δισδιάστατη μορφή. Τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στο κέντρο του χαλιού, που πολλές φορές μοιάζουν ασύμμετρα για το μάτι του δυτικού, σχετίζονται με την έννοια του άπειρου στην Ισλαμική σκέψη. Αντίθετα, τα ρυθμικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα στη μπορντούρα, συμβολίζουν την τάξη του χρόνου. Με άλλα λόγια, το σχέδιο του χαλιού συμβολίζει τη συνύπαρξη του μικρόκοσμου με το απέραντο σύμπαν, το πεπερασμένο με το αιώνιο, το εφήμερο με το πνευματικό. 

Το ύφασμα, λόγω της συμβολικής αλλά και της πραγματικής του αξίας, χρησιμοποιήθηκε εκτενώς από τους ανθρώπους της εξουσίας, ως μέσο προβολής πλούτου, ως διπλωματικό δώρο, ως λάφυρο κ.ά. Για παράδειγμα, την περίοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας, το μετάξι είχε μετατραπεί σε ισχυρό πολιτικό εργαλείο. Ένα κράτος, το οποίο έχαιρε της εύνοιας της αυτοκρατορίας  απολάμβανε εμπορικά προνόμια σε σχέση με το μετάξι ενώ αντίθετα ένα κράτος σε δυσμένεια ενδεχόμενα να μην είχε πρόσβαση στο συγκεκριμένο αγαθό. Στο Περού οι αυτοκράτορες του πολιτισμού Ίνκας απαιτούσαν από τους υποτελείς να κατασκευάζουν υφάσματα αντί φόρου, τα οποία μετά διοχέτευαν στο στρατό ή χρησιμοποιούσαν ως δώρα.

Σε πολλά σημεία στην Ευρώπη και στην Ασία τα νεαρά κορίτσια αλλά και οι ηλικιωμένες γυναίκες εργάζονταν για μήνες ή ακόμη και για χρόνια προκειμένου να ετοιμάσουν την προίκα τους. Πολλές φορές η προίκα επιδεικνύονταν σε δημόσια θέα πριν το γάμο, προκειμένου η νύφη να δείξει την ποσότητα των εργόχειρων αλλά και τις δεξιότητές της στην υφαντική, την κεντητική, την πλεκτική κτλ. Σε πολλά μέρη της Ελλάδας, η έναρξη του γάμου σηματοδοτούνταν και πάλι από ένα κομμάτι ύφασμα. Το σεντόνι της πρώτης νύχτας του γάμου επιδεικνύονταν σε δημόσια θέα, ακριβώς όπως και η προίκα, ως απόδειξη της παρθενίας της νύφης.

Το ύφασμα συνοδεύει τον άνθρωπο, στη γέννηση, στη βάφτιση, στο γάμο, ακόμη και στο θάνατο. Οι άνθρωποι στη Μαδαγασκάρη κατασκευάζουν μεταξωτά ταφικά υφάσματα και τα χρησιμοποιούν ως σάβανα για να τυλίξουν το σώμα μετά την εκταφή του. 


Η βιομηχανική επανάσταση, η οποία επηρέασε όλους τους κλάδους της ανθρώπινης δραστηριότητας, επηρέασε σημαντικά και τον κλάδο του υφάσματος. Οι Jane Schneider και Annette Weiner στο βιβλίο τους "Cloth and Human experience" σχολιάζουν ότι η ανάπτυξη της βιομηχανοποιημένης παραγωγής αφαίρεσε από τους δημιουργούς τη δυνατότητα να δίνουν στο ύφασμα πνευματική αξία.

Όσον αφορά στο φύλο, είναι αλήθεια ότι οι γυναίκες έπαιξαν σημαντικότερο ρόλο σε σχέση με τους άντρες. Μάλιστα,  σε μερικές περιοχές, όπως στη Νοτιοανατολική Ασία το ύφασμα θεωρείται μια καθαρά γυναικεία υπόθεση. Ωστόσο, πριν τη βιομηχανική επανάσταση οι τέχνες του υφάσματος έδιναν τη δυνατότητα σε πολλές γυναίκες να αποκτήσουν κοινωνική και οικονομική δύναμη καθώς και το θαυμασμό από το κοινωνικό σύνολο. Αναπόφευκτα, μετά τη βιομηχανική επανάσταση το συγκεκριμένο φαινόμενο εξαλείφθηκε. Οι περισσότερες γυναίκες μάλιστα εγκατέλειψαν την ενασχόληση με το κέντημα, το πλέξιμο, την υφαντική κτλ καθώς θεωρούνταν ταπεινές και χρονοβόρες ασχολίες που έρχονταν σε αντίθεση με το ρόλο της χειραφετημένης και ανεξάρτητης γυναίκας. Υπάρχουν ωστόσο και περιπτώσεις όπου οι επαγγελματίες του υφάσματος είναι άντρες. Για παράδειγμα στην Αφρική, οι άντρες είτε κατά αποκλειστικότητα είτε σε συνεργασία με τις γυναίκες παράγουν, βάφουν και κεντούν υφάσματα. Άλλα παραδείγματα είναι η υφαντές χαλιών στην Ασία και οι υφαντές ταπισερί στην Ευρώπη. Βέβαια, υπάρχει μια ουσιαστική διαφορά μεταξύ των δύο φύλων. Οι άντρες, όταν ασχολούνται με το ύφασμα το κάνουν ως επάγγελμα από το οποίο βιοπορίζονται. Αντίθετα, οι γυναίκες το αντιμετωπίζουν περισσότερο ως οικιακή απασχόληση. Φυσικά, υπήρξαν και γυναίκες οι οποίες απέκτησαν επαγγελματικό κύρος ως μοδίστρες, κεντήτριες, υφάντριες κτλ, και άλλες που αναγκάζονταν να πουλούν τα εργόχειρα τους για να επιβιώσουν. 

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου