Τύποι αργαλειού

Το ύφασμα που κατασκευάζεται σε αργαλειό αποτελείται από δύο τύπους ινών:
  • α) από το στημόνια και 
  • β) από το υφάδια.
Τι είναι το στημόνια: Τα στημόνια είναι κλωστικές ίνες που τοποθετούνται παράλληλα μεταξύ τους και παραμένουν σε τεντωμένη φάση καθόλη τη διάρκεια τη ύφανσης.
Τι είναι το υφάδι: Το υφάδι είναι η κλωστική ίνα που περνά ανάμεσα από τα στημόνια, συνήθως ακολουθώντας την αλληλουχία επάνω-κάτω. Το ύφασμα δημιουργείται σταδιακά καθώς υφαίνεται το ένα υφάδι μετά το άλλο. 


Τι ονομάζεται αργαλειός: Αργαλειός ονομάζεται οποιοσδήποτε μηχανισμός ή μέθοδος που διατηρεί τα στημόνια σε τεντωμένη φάση, ενώ μεταξύ των στημονιών υπάρχει περίπου ίση απόσταση. Η ανάγκη για τεντωμένα στημόνια αποτελεί άλλωστε τη βασική διαφορά μεταξύ υφαντικής και καλαθοπλεκτικής, καθώς στη δεύτερη περίπτωση οι ίνες έχουν επαρκή ακαμψία έτσι ώστε να μπορούν να πλεχτούν μόνο με τα χέρια.

Ο αργαλειός, όπως είναι φυσικό, εξελίχτηκε αρκετά με το πέρασμα των χρόνων. Ωστόσο, η λογική της ύφανσης παρέμεινε απαράλλαχτη. Σημειώνεται επίσης ότι ακόμη και στον πιο αρχαίο αργαλειό μπορούν να υλοποιηθούν ιδιαίτερα σύνθετα σχέδια. Για την ακρίβεια η εξέλιξη της τεχνολογίας των αργαλειών έκανε αφενός πιο εύκολη και αφετέρου πιο γρήγορη την εργασία. 

Οι παλαιότεροι γνωστοί αργαλειοί εντοπίζονται στην αρχαία Αίγυπτο, σε αναπαραστάσεις κεραμικών αγγείων και σε τοιχογραφίες. Ένας οριζόντιος αργαλειός εδάφους αναπαρίσταται σε κεραμικό σκεύος που χρονολογείται στην προδυναστική περιόδου (5000-3100 π.Χ) ενώ ένας κατακόρυφος αργαλειός αναπαρίσταται σε ταφική τοιχογραφία που χρονολογείται μετά τη 12 δυναστεία (μετά το 1900 π.Χ).

Η υφαντική δε θεωρείται ότι ξεκίνησε από κάποιο συγκεκριμένο μέρος του πλανήτη, ενώ οι απαρχές της τοποθετούνται προ του 6000 π.Χ, όταν δηλαδή οι άνθρωποι της νεολιθικής εποχής άρχισαν να εγκαθίστανται σε μόνιμες κατοικίες, να καλλιεργούν τη γη και να εξημερώνουν ζώα. Είναι επίσης πιθανό, η γνώση της ύφανσης να προϋπήρχε της δυνατότητας κατασκευής κλωστικών ινών μεγάλου μήκους, καθώς οι άνθρωποι πιθανόν να μπορούσαν να πλέκουν με τα δάχτυλά τους έτοιμες φυτικές ίνες, μίσχους και κλαδιά (καλαθοπλεκτική). 

Ως διαδικασία η υφαντική έχει τρία βασικά στάδια:
  • Στο πρώτο στάδιο θα πρέπει να ανασηκωθούν μερικά από τα στημόνια ενώ τα άλλα να παραμείνουν στη θέση τους,για να μπορέσει να περάσει ανάμεσα το υφάδι.
  • Στο δεύτερο στάδιο, το υφάδι περνάει ανάμεσα από τα τρίγωνα που έχουν δημιουργηθεί από τα ανασηκωμένα στημόνια. 
  • Στο τρίτο στάδιο οι σειρές των υφαδιών συμπιέζονται μεταξύ τους, συνήθως με μία χτένα. 
ΤΥΠΟΙ ΑΡΓΑΛΕΙΩΝ
  • Ο αργαλειός μέσης (body-tension loom/ back strap loom)
Ο συγκεκριμένος τύπος αργαλειού είναι φορητός χωρίς την ανάγκη αποσυναρμολόγησης. Τα στημόνια στερεώνονται σε δύο παράλληλα δοκάρια. Το ένα δοκάρι συγκρατείται σε ένα σταθερό σημείο (πχ. δέντρο) ενώ το άλλο δένεται στη μέση του υφάντη με μια ζώνη. Αυτός ο τύπος είναι κατάλληλος για υφάσματα μικρού μεγέθους καθώς τόσο το μήκος όσο και το πλάτος είναι περιορισμένα. Η ύφανση ξεκινάει από την πλευρά που βρίσκεται κοντά στο σώμα του υφάντη και καταλήγει προς την αντίθετη πλευρά. Ο υφάντης ελέγχει με το σώμα του το βαθμό έντασης των στημονιών. Η καταγωγή του συγκεκριμένου τύπου χάνεται στα βάθη των αιώνων. Ωστόσο, χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα σε πολλές περιοχές της Κεντρικής Αμερικής και της Νοτιοανατολικής Ασίας. 
αργαλειός, μέσης, λατινική Αμερική, περού
"Backstrap loom" by Infrogmation - photo taken by Infrogmation cropped and color-corrected by PKM 27 June 2007. Licensed under GFDL via Commons.

Ο κατακόρυφος αργαλειός με βάρη 
Ο αργαλειός με βάρη σχετίζεται ιδιαίτερα με την Αρχαία Ελλάδα καθώς αναπαρίσταται σε διάφορα αγγεία του 4ου και 5ου αιώνα π.Χ. Αποτελούσε επίσης τον συνηθέστερο αργαλειό στη Βόρεια Ευρώπη πριν τη Ρωμαϊκή κατάκτηση ενώ στη Σκανδιναβία και την Ισλανδία χρησιμοποιούνταν μέχρι πρόσφατα. Η κατασκευή του αργαλειού είναι πολύ απλή. Δύο στύλοι (ιστόποδες) στερεώνονται υπό γωνία στον τοίχο. Πάω στους στύλους στηρίζεται μια οριζόντια, κυλινδρική δοκός (αντίον) γύρω από την οποία περιστρέφεται το τμήμα του υφάσματος που ολοκληρώνεται. 

Μια σειρά από στημόνια (ο αριθμός τους είναι μονός) στερεώνεται στην οριζόντια δοκό ενώ στις ελεύθερες άκρες δένονται βάρη (αγνύθες) κατασκευασμένα από ψημένο πηλό ή πέτρα. Αυτά τα στημόνια τοποθετούνται πίσω από ένα οριζόντιο ξύλο (κανόνας) που βρίσκεται σταθερά στερεωμένο περίπου στη μέση των κατακόρυφων στύλων και κρέμονται κατακόρυφα. Μια άλλη σειρά από στημόνια (ο αριθμός τους είναι ζυγός) δένεται επίσης στην οριζόντια δοκό ενώ στις άκρες τοποθετούνται βάρη. Αυτά τα στημόνια τοποθετούνται μπροστά από τον κανόνα. Τα στημόνια που βρίσκονται πίσω από τον κανόνα δένονται σε ένα ξύλο με θηλιές για να μπορούν να ανασηκώνονται κατά βούληση και για να περνάει η σαΐτα με το υφάδι.  

Ο αργαλειός με βάρη απαιτούσε γενικά την εργασία δύο υφαντών οι οποίοι στέκονταν όρθιοι. Επιπλέον, το υφάδι έπρεπε να χτυπηθεί προς τα πάνω και αυτό έκανε τη διαδικασία της ύφανσης σχετικά δύσκολη. Το μήκος του υφάσματος, επίσης ήταν περιορισμένο και εξαρτώταν από το μήκος των στημονιών και το ύψος του αργαλειού. Μερικές φορές ο αργαλειός τοποθετούνταν σε εξέδρα ή σκάβονταν λάκκος κάτω από τον αργαλειό έτσι ώστε τα στημόνια να είναι μακρύτερα. Κατά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια ο αργαλειός με βάρη αντικαταστάθηκε από τον κατακόρυφο και οριζόντιο αργαλειό. 
Κατακόρυφος αργαλειός με βάρη. Λήκυθος, περίπου το 530-550π.Χ.
Πηγή φωτογραφίας: The metropolitan museum of Arts

Ο οριζόντιος αργαλειός εδάφους
Ο συγκεκριμένος τύπος χρησιμοποιούνταν στην Αρχαία Αίγυπτο για τη δημιουργία λινού υφάσματος. Τα στημόνια στερεώνονται σε δύο οριζόντια δοκάρια, παράλληλα μεταξύ του, τα οποία με τη σειρά τους είναι στερεωμένα σε 4 στύλους μπηγμένους στο έδαφος. Τα υφάδια συμπιέζονται με ελαφρύ χτύπημα και με τη χρήση επίπεδου ξύλου. Το μέγεθος του αργαλειού καθορίζονταν πιθανόν από το μέγεθος του υφάσματος που έπρεπε να κατασκευαστεί. Ωστόσο, η ανακάλυψη υφασμάτων σε ταφικά σύνολα στην Αίγυπτο, που είχαν αρκετά μεγάλο μήκος, ίσως να αποτελεί απόδειξη ότι οι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούσαν κυλινδρικές δοκούς για να τυλίγουν το ολοκληρωμένο ύφασμα, έτσι ώστε να συνεχίζουν την ύφανση μεγαλύτερου τμήματος υφάσματος. Ένα είδος οριζόντιου αργαλειού χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα από τους Βεδουίνους αλλά και από άλλους νομαδικούς πληθυσμούς της Μέσης Ανατολής, του Πακιστάν και της Βόρειας Αφρικής. Άλλωστε, ο συγκεκριμένος αργαλειός μπορούσε να συναρμολογηθεί και να απο-συναρμολογηθεί ενώ τα τμήματά του, δηλαδή τα οριζόντια και κάθετα δοκάρια μεταφέρονταν μαζί με την ομάδα των νομάδων. Ο οριζόντιος αργαλειός, σε σύγκριση με τους υπόλοιπους τύπους, δέχτηκε τη μεγαλύτερη εξέλιξη, φτάνοντας μέχρι και το σημερινό μηχανοκίνητο αργαλειό. 

Ο κατακόρυφος αργαλειός σε πλαίσιο
Σε αυτόν τον τύπο αργαλειού, δύο στύλοι και δύο δοκοί σχηματίζουν ένα ορθογώνιο πλαίσιο. Οι υφάντες υφαίνουν καθιστοί, ξεκινώντας από κάτω προς τα πάνω, ενώ όσο προχωράει η ύφανση το ύφασμα τυλίγεται στην κάτω δοκό. Ο συγκεκριμένος αργαλειός αναπαρίσταται σε αιγυπτιακές τοιχογραφίες της 12ης δυναστείας (περίπου 1900 π.Χ) και είναι όμοιος με τους κατακόρυφους αργαλειούς κιλιμιών που χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα στην Αφρική, στην Ελλάδα, στην Εγγύς Ανατολή και από τους Ινδιάνους Ναβάχο της Νοτιοδυτικής Αμερικανικής Ηπείρου.
Loomwork.jpg
"Loomwork" by Randy Oostdyk - photo by Randy Oostdyk. Licensed under CC BY-SA 3.0 via Commons.

Ο αργαλειός με πατήθρες
Σε όλους του προηγούμενους αργαλειούς το ανασήκωμα μερικών εκ των στημονιών, προκειμένου να περάσει ανάμεσα το υφάδι γίνεται με το χέρι. Αντίθετα, στον αργαλειό με πατήθρες, η κίνηση των στημονιών ελέγχεται με το πόδι, και ως εκ τούτου τα χέρια παραμένουν ελεύθερα στο χειρισμό της σαΐτας. Στο συγκεκριμένο αργαλειό επίσης τα στημόνια μπορούν να έχουν μεγαλύτερο μήκος. Οι απαρχές αυτού του τύπου βρίσκονται πιθανόν στην Κίνα, καθώς στην περιοχή αυτή, ήδη 2 με 3 αιώνες πριν τη Χριστιανική εποχή, η δημιουργία μεταξωτών υφασμάτων βρισκόταν σε πλήρη ανάπτυξη. Ο αργαλειός με πατήθρες, θεωρείται ότι έφτασε στην Ευρώπη το Μεσαίωνα κατά το 13ο αιώνα μαζί με την ανάπτυξη της επεξεργασίας μαλλιού στις κάτω χώρες.

Αργαλειός για σύνθετα μοτίβα
Ο αργαλειός με πατήθρες μπορούσε να κατασκευάζει υφάσματα με σύνθετα μοτίβα σε σχετικά μεγάλη ταχύτητα. Ωστόσο, ο αριθμός των πατήθρων που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ήταν περιορισμένος. Αντίθετα ο οριζόντιος αργαλειός είχε περισσότερες δυνατότητες εξέλιξης, ειδικά στο κομμάτι του χειρισμού των στημονιών. Αντί για χρήση κανόνων (δοκών), η κάθε ομάδα στημονιών που έπρεπε να ανασηκωθεί μαζί, δένονταν με κλωστές σε ένα κορδόνι, το οποίο περνούσε πάνω από τον αργαλειό. Το χειρισμό των κορδονιών αναλάμβανε ένα αγόρι, το οποίο αρχικά καθόταν σε υπερυψωμένη θέση πάνω από τον αργαλειό. Μετά από κάποια χρόνια, το αγόρι καθόταν στο πάτωμα και τραβούσε τα κορδόνια από πάνω προς τα κάτω.

Ο συγκεκριμένος τύπος διαδόθηκε στη Μέση Ανατολή κατά τον 6ο και 7ο αιώνα με σκοπό την κατασκευή μεταξωτών υφασμάτων. Ωστόσο, οι απαρχές του είναι παλαιότερες. Στην Κίνα, έχουν βρεθεί κομμάτια υφάσματος με διαγώνια ύφανση, εύρηματα που δείχνουν ότι και εκεί είχε αναπτυχθεί κάποιο είδος αργαλειού για ύφανση υφασμάτων με σύνθετα μοτίβα. Ο αργαλειός  με τα κορδόνια χρησιμοποιούνταν μέχρι την εποχή της ανάπτυξης και διάδοσης των μηχανοκίνητων αργαλειών. Άλλωστε, σε αυτόν τον τύπο κατασκευάστηκαν μερικά από τα πιο σύνθεμα υφάσματα στην ιστορία του υφάσματος. Τα βασικά του μειονεκτήματα είναι ότι απαιτούσε έμπειρους τεχνίτες αλλά και ένα μόνιμο χώρο τοποθέτησης. Ο μηχανοκίνητος αργαλειός, ο οποίος αναπτύχθηκε την περίοδο της βιομηχανικής επανάστασης, έλεγχε την κίνηση τόσο της σαΐτας όσο και των στημονιών με μηχανοκίνητο τρόπο.

Ο αργαλειός της Jacquard ο οποίος χρησιμοποιούνταν ήδη από το 1813, έγινε πλήρως μηχανοκίνητος το 1830, και αντικατέστησε φυσικά την εργασία του αγοριού με ένα μηχανισμό κίνησης στημονιών. Την ίδια περίοδο οι αργαλειοί άρχισαν να λειτουργούν με ατμό και νερό. Η λογική του μηχανοκίνητου αργαλειού βρισκόταν σε μια σειρά από διάτρητες κάρτες, όπου κάθε τρύπα αντιστοιχούσε σε ένα στημόνι.

Παρά τη βιομηχανοποίηση, οι βασικές τεχνικές ύφανσης παρέμειναν απαράλλαχτες. Ωστόσο, επιταχύνθηκε η παραγωγή ενώ μειώθηκε και η ανάγκη εξειδικευμένου προσωπικού.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου